Wielki triumf science fiction lat 90’. Najlepszy filmowy Star Trek kończy trzydzieści lat
Trzydzieści lat temu odbyła się premiera filmu „Star Trek: Pierwszy kontakt“, który po latach uchodzi za jedną z najlepszych pełnometrażowych produkcji powiązanych z głównie serialowym uniwersum Gene’a Roddenberry’ego. Zrealizowany nie tylko dla fanów, ale też dla zwykłych widzów kinowych, nieorientujących się w zawiłościach fabularnych seriali, obraz okazał się wręcz doskonałą wizytówką całej franczyzy.
Nieprzypadkowo to właśnie seria stworzona jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku przez Gene’a Roddenberry’ego do dziś uchodzi za jedną z najbardziej rozbudowanych w historii fantastyki naukowej i nadal powraca w nowych odsłonach. Wystarczy wspomnieć ciepło przyjęty przez fanów w ostatnich latach serial „Picard“, w którym w tytułową rolę wcielił się oczywiście nieodżałowany Patrick Stewart, równie wysoko oceniane „Star Trek: Nieznane nowe światy“ oraz zdecydowanie mocniej krytykowaną „Akademię Gwiezdnej Floty“. Bogactwo serialowego świata było jednak dla tego uniwersum zawsze zarazem błogosławieństwem i przekleństwem. Z jednej strony „Star Trek“ zgromadził wokół siebie grono oddanych fanów, z drugiej zaś mnogość różnych produkcji z przeszłości sprawiała, że próg wejścia do tego świata był ustawiony bardzo wysoko. Odpowiedzią na ten problem miały się okazać filmy fabularne.
Filmowy „Star Trek“ zadebiutował w 1979 roku filmem Roberta Wise’a zatytułowanym po prostu „Star Trek: The Motion Picture“ (w Polsce „Star Trek: Film“), w którym kapitanem załogi Enterprise był jeszcze James T. Kirk, grany przez Williama Shatnera, a jego nieodłącznego partnera Spocka zagrał Leonard Nimoy. Ta para, wraz z takimi postaciami jak choćby Leonard McCoy, Nyota Uhura, Montgomery Scott czy Pavel Chekov, wystąpiła we wszystkich sześciu filmach do 1991 roku, kiedy do kin trafiła „Wojna o pokój“. Później nastała oczywiście era „Następnego pokolenia“, realizowanego w latach 1987–1994 serialu, w którym kapitanem USS Enterprise został Jean-Luc Picard, a na pokładzie pojawili się tacy bohaterowie jak William Riker, Geordi La Forge, Beverly Crusher, Deanna Troi, Worf oraz android Data. Wszyscy oni wystąpili już w filmie „Star Trek VII: Pokolenia“, pomyślanym wyraźnie jako przekazanie pałeczki w odwiecznej startrekowej wymianie pokoleń, bo obok Picarda pojawia się tam także kapitan Kirk. Być może z tego powodu film okazał się mocno nijaki i nie wzbudził wielkiego entuzjazmu wśród widzów.
Inaczej miało być już w przypadku następcy, przygotowywanego na sezon letni 1996 roku. Jego punktem wyjścia stała się sytuacja serialowej franczyzy. Serial zakończył się po siedmiu sezonach, ale jego popularność sprawiała, że Paramount nie zamierzał rezygnować z bohaterów granych przez Patricka Stewarta, Jonathana Frakesa, Brenta Spinera i pozostałych aktorów. Szefostwo korporacji medialnej zauważyło, że poprzedni film fani traktowali jako typową produkcję przejściową,licząc na to, że kolejny obraz będzie już pełnoprawnym filmem z własną, wyrazistą historią. Istotne było zatem wykorzystanie postaci, które widzowie dobrze poznali w serialu, ale pokazanie ich w bardziej widowiskowej konwencji. Do napisania scenariusza zatrudniono parę znaną już z pracy nad odcinkami serialu z kapitanem Picardem i spółką, czyli Brannona Bragę i Ronalda D. Moore’a. Obaj zaczęli przygotowywać zręby scenariusza, co wkrótce okazało się spacerem po prawdziwym polu minowym.
Primus inter pares
Już w trakcie prac nad poprzednim filmem, do którego scenariusz również napisali Braga i Moore, pojawiały się różne koncepcje. Producent Rick Berman zarządził nawet napisanie drugiego scenariusza, ostatecznie autorstwa Maurice’a Hurleya, który miał posłużyć za podstawę kolejnego filmu z serii. Sam Berman mocno optował za motywem podróży w czasie, podczas gdy Braga i Moore chcieli wykorzystać tajemniczych Borgów, którzy po raz pierwszy pojawili się w serialu w 1989 roku, w odcinku „Q Who”. Prawdziwym przełomem okazał się dla nich dwuczęściowy „The Best of Both Worlds”, opowiadający o porwaniu kapitana Jean-Luca Picarda, który omal nie został przez nich zasymilowany. Ostatecznie zarówno scenarzyści, jak i producent zastosowali zasadę, która kilka dekad później zyskała ogromną popularność dzięki kultowym gifom z podpisem „Why not both?!”, i połączyli oba motywy.
Początki rozwijania scenariusza wcale nie były jednak łatwe. Akcja pierwszej wersji została umieszczona pod koniec europejskiego średniowiecza, do którego za pomocą swoistego wehikułu czasu udają się Borgowie, by zapobiec powstaniu nowoczesnej cywilizacji w epoce renesansu. Wydarzenia miały się więc rozgrywać w wielkim zamku, a sam Data w pewnym momencie zostałby uczniem Leonarda da Vinci. Z licznych badań wśród fanów wynikało jednak, że są oni, delikatnie mówiąc, nastawieni do tego pomysłu mocno sceptycznie. Poza tym Patrick Stewart, który uczestniczył w pracach nad scenariuszem, w ogóle nie chciał słyszeć o graniu w rajtuzach.
W trakcie namysłu nad skryptem pojawiła się idea opowieści o narodzinach Star Trek, czyli pierwszym spotkaniu ludzi z Wolkanami. W trakcie jej rozwijania powrócono więc do postaci Zeframa Cochrane’a, naukowca opracowującego napęd Warp, który zresztą pojawił się już w pierwotnej serii, grany wtedy przez Glenna Corbetta. Sam Cochrane w filmie nie został jednak przedstawiony jako wielki bohater, ale raczej jako poszukujący sławy i wielkich pieniędzy ekscentryczny naukowiec, lubiący zaglądać do kieliszka, który dopiero dorasta do swej wielkiej roli. Ostatecznie powierzono ją Jamesowi Cromwellowi, mimo iż mocno zainteresowany był nią ponoć wielki fan uniwersum, Tom Hanks. Producenci uznali jednak, że jest on zbyt dużą gwiazdą by mógł go zagrać, bojąc się zapewne o to, że przyćmi on sam film.
Kolejnym problemem okazała się koncepcja Królowej Borg, mocno kłócąca się z tym, jak tę cywilizację przedstawiano we wspomnianych już odcinkach serialu. Wcześniej przeciwnik ten funkcjonował przede wszystkim jako bezosobowy kolektyw. Nie miał jednego przywódcy, z którym można by prowadzić rozmowy czy budować bardziej osobistą relację. Ronald D. Moore przyznawał później, że scenarzyści długo dyskutowali nad tym pomysłem. Wprowadzenie królowej wydawało się bowiem sprzeczne z podstawową ideą Borgów: zbiorowości pozbawionej indywidualności, w której jednostka jest całkowicie podporządkowana wspólnemu umysłowi.
Ostatecznie uznano jednak, że film potrzebuje konkretnego antagonisty. Królowa umożliwiła stworzenie bardziej intymnej relacji z Datą, którego próbowała skusić obietnicą odzyskania człowieczeństwa. Jednocześnie jej obecność pozwalała skoncentrować konflikt dramatyczny wokół jednej postaci. W tę rolę wcieliła się Alice Krige, której charakterystyczna, niepokojąca kreacja stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów filmu. Co istotne, Moore podkreślał, że Królowa niekoniecznie miała być władczynią całej cywilizacji Borgów. Początkowo pomyślano ją jako centralną postać kontrolującą konkretny kolektyw, choć można w niej widzieć także postać zgodną z łacińską maksymą „primus inter pares“.
Gdy producenci dysponowali już zrębami fabularnymi filmu, mogli wybrać jego reżysera, którym ostatecznie został odtwórca roli Williama T. Rikera, Jonathan Frakes. Aktor nie miał właściwie żadnego doświadczenia jako reżyser filmów pełnometrażowych, choć wcześniej reżyserował pojedyncze odcinki „Star Trek: Następne pokolenie“. Przedstawiciele Paramountu chcieli jednak w tej roli kogoś, kto doskonale zna uniwersum. Sam Frakes zyskał zaś z czasem na planie przydomek „Two-Takes Frakes“, który miał podkreślać jego umiejętność uchwycenia właściwej sekwencji bez konieczności robienia wielu dubli, tak nielubianych zwłaszcza przez aktorów.
Ósmy film z serii wprowadził też nowy statek flagowy Federacji, USS Enterprise-E klasy Sovereign. Była to odpowiedź na potrzebę odświeżenia wizualnej strony franczyzy po zniszczeniu Enterprise-D w poprzednim filmie. Nowy okręt nie był jednak tylko kolejnym wariantem znanego statku: jego smuklejsza sylwetka, bardziej agresywne linie i nowoczesne wnętrza odzwierciedlały zmianę charakteru filmowej opowieści. Projekt zachowywał przy tym rozpoznawalną estetykę Federacji. Istotną rolę odegrały także efekty specjalne Industrial Light & Magic. Firma musiała przygotować rozbudowane sekwencje kosmiczne w stosunkowo krótkim czasie, łącząc tradycyjne techniki optyczne z efektami komputerowymi. Wyróżniały się zwłaszcza scena bitwy z Borgami, sekwencje przedstawiające asymilację Enterprise oraz wielka bitwa w sektorze 001, w której uczestniczyło kilka nowych klas okrętów Federacji, pojawiających się później w serialach takich jak „Deep Space Nine“ i „Voyager“.
W pełni zautomatyzowany luksusowy komunizm
Jeszcze w trakcie prac nad scenariuszem, mając już jego ogólną koncepcję, Braga i Moore początkowo „wysłali“ kapitana Picarda na Ziemię, by mógł spotkać się z Cochrane’em, podczas gdy na zaatakowanym przez Borgów USS Enterprise miał pozostać Riker. Decyzja ta miała sens z punktu widzenia zestawienia dwóch głównych bohaterów opowieści, ale o jej zmianie, ze wszech miar słusznej, zadecydowało dziedzictwo serialu, czyli przede wszystkim wcześniejsze doświadczenia Jean-Luca Picarda z Borgami. Twórcy filmu postanowili wykorzystać konsekwencje tamtych wydarzeń.
Główny bohater nie był już tylko kapitanem walczącym z kolejnym niebezpiecznym przeciwnikiem. Miał osobisty powód, by nienawidzić Borgów, a jego doświadczenia z przeszłości sprawiały, że starcie z nimi stawało się także konfrontacją z własną traumą. To właśnie ten element nadał filmowi dodatkową głębię. Picard, który w poprzednich produkcjach był przede wszystkim uosobieniem opanowania, dyplomacji i racjonalnego podejścia do konfliktów, tym razem coraz bardziej przypominał człowieka owładniętego obsesją. Jego zachowanie zaczęło niepokoić nawet najbliższych współpracowników.
Równie interesująco wypada część akcji toczącej się na Ziemi, gdzie Cochrane przygotowuje się do pierwszego lotu z prędkością nadświetlną. Twórcy w ciekawy sposób zestawiają bowiem świat „Star Treka“ z realiami 2063 roku na planecie, na której toczyła się III wojna światowa. Przeciwstawiają świat wciąż oparty na władzy pieniądza nad ludźmi, zmuszający ich choćby do pracy zawodowej, nowoczesności opartej na zasadzie, że każdy członek załogi Enterprise zna swoje miejsce w hierarchii i ma do wykonania zadanie, na które nikt nie narzeka. Mocno uwypuklają przy tym fakt, że całe uniwersum osadzono w świecie przyszłości, który można by, za tytułem głośnej książki Aarona Bastaniego, nazwać „w pełni zautomatyzowanym luksusowym komunizmem“. Ta utopia również nie okazuje się jednak światem idealnym, co wynika z odpowiedzi, jakie na swoje pytania uzyskuje od członków załogi Enterprise, grana przez Alfre Woodard, Lily Sloane.
Wszystkie te szczegóły jasno wskazują, że „Star Trek: Pierwszy kontakt“ to film przeznaczony nie tylko dla wytrawnych znawców całego uniwersum, ale też dla zwykłych kinomanów, którzy nie mają o nim wielkiego pojęcia. Z jednej strony konflikt z Borgami został bowiem przedstawiony tak, że do jego zrozumienia nie trzeba znać całego serialowego kontekstu. Z drugiej zaś zestawienie rzeczywistości XXIV wieku na pokładzie USS Enterprise z przeszłością, która mocno przypomina nie tylko świat znany widzom z końca lat 90. ubiegłego wieku, ale też naszą obecną współczesność, znakomicie oddaje charakter długiej, filmowo-serialowej serii.
Nic więc dziwnego, że film odniósł spory sukces kasowy: przy budżecie rzędu 45 milionów dolarów zarobił spore jak na tamte czasy 146 milionów, okazując się świetną reklamą dla całej serii, na której kolejne seriale zresztą mocno się wzorowały. Wspomniany wcześniej Enterprise-E pozostał statkiem flagowym w dwóch kolejnych filmach kinowych, a Królowa Borg z pojedynczego filmowego antagonisty przeobraziła się w jedną z najważniejszych postaci całej franczyzy. 5 kwietnia, czyli tzw. First Contact Day, stał się zaś nieoficjalnym świętem fanów, a w kolejnych produkcjach wykorzystywano go także jako okazję do nawiązań do historii uniwersum.
Przeczytaj również
Komentarze (2)
SORTUJ OD: Najnowszych / Najstarszych / Popularnych