Obcy w głębinach oceanu. Zapomniany horror science fiction z końcówki lat 80.

„Lewiatan“ George’a P. Cosmatosa z 1989 roku był jednym z filmów tamtych czasów, które próbowały przenieść klasyczne motywy kosmicznej fantastyki naukowej w głębiny oceanu. W swoim czasie nie okazał się wielkim hitem kinowym, ale do dziś wyróżnia się umiejętnie budowaną atmosferą ciągłego zagrożenia.

Przełom ostatnich dekad XX wieku był okresem, w którym część twórców gatunkowych na pewien czas przestała zgłębiać tajemnice kosmosu i zwróciła się ku oceanicznym głębinom. Nie chodzi tu wyłącznie o reżyserów filmowych. Wystarczy wspomnieć kultowy także w Polsce, realizowany w latach 1993–1996 trzysezonowy serial „SeaQuest“, w którym w kapitana tytułowej jednostki, Nathana Bridgera, wcielił się gwiazdor kina z poprzednich epok, Roy Scheider. Kluczowy dla tego przełomu okazał się jednak rok 1989, w którym do kin trafiły aż trzy oceaniczne widowiska: najgłośniejsza z nich „Otchłań“ Jamesa Camerona, „Obcy z głębin“ Seana S. Cunninghama oraz produkcja naznaczona bodaj największymi problemami przy realizacji.

Podstawą „Lewiatana“ stał się scenariusz napisany przez Davida Webba Peoplesa, który miał już wtedy niezwykle mocną pozycję w branży i był autorem skryptum.in. do „Łowcy androidów“. Fabuła jego najnowszego projektu toczy się w podwodnej bazie wydobywczej, w której pracownicy natrafiają na wrak radzieckiego statku. Odkrycie to prowadzi do kontaktu z tajemniczą istotą, pod której wpływem poszczególni członkowie ekipy przechodzą skomplikowaną przemianę biologiczną. Taki punkt wyjścia pozwolił Peoplesowi połączyć kilka gatunków: dramat katastroficzny, science fiction i horror biologiczny. Umożliwił mu też nawiązanie do klasycznego już wtedy „Obcego“ Ridleya Scotta, bo podobnie jak tam grupa ludzi musi stawić czoło czemuś, czego niemal do samego końca nie rozumie.

Niedługo później nad scenariuszem, razem z Peoplesem, zaczął pracować także Jeb Stuart, autor scenariusza do święcącej wówczas triumfy „Szklanej pułapki“. Na reżysera dość szybko wybrano George’a P. Cosmatosa, który miał już wtedy na koncie m.in. „Rambo II“ i „Cobrę“ ze Sylvestrem Stallone. Uchodzący za specjalistę od ówczesnego kina akcji twórca zainteresował się tym projektem przede wszystkim ze względu na radykalną odmienność od swoich wcześniejszych produkcji. Przyznał, że niezwykle kusząca była dla niego praca nad filmem, którego akcja rozgrywa się głęboko pod wodą, gdzie żyją stworzenia nie do końca przez nas poznane, a w dodatku nie używa się w nim broni i z oczywistych względów nie ma pościgów samochodowych. Już na początku produkcja napotkała jednak poważne problemy, które niemal ją pogrzebały.

Wszystko zostaje w rodzinie

Pierwotnie „Leviathan“ był związany z De Laurentiis Entertainment Group, firmą producencką należącą do legendarnego Dino De Laurentiisa, dla którego nie był to pierwszy wielki projekt fantastyczny. Bardzo szybko okazało się jednak, że DEG nie dysponuje kwotą wystarczającą na sfinansowanie tak skomplikowanego widowiska, które przez moment wisiało na włosku. Kluczowa dla powodzenia przedsięwzięcia okazała się interwencja krewnych producenta, Luigiego i Aurelia De Laurentiisów, którzy przejęli prawa do filmu i postanowili go sfinansować. Choć sam Dino De Laurentiis nie uczestniczył w produkcji, DEG ostatecznie zajęło się jej sprzedażą na rynki zagraniczne.

Po zabezpieczeniu funduszy można było zająć się skompletowaniem obsady i ekipy realizującej film. W obsadzie znalazło się wielu aktorów dobrze kojarzonych z ówczesnych kinowych przebojów. Peter Weller, znany wówczas z hitowego „Robocopa“, zagrał Stevena Becka, który kieruje filmową grupą. Richard Crenna współpracował już z Cosmatosem przy „Rambo II“, a Ernie Hudson był znany przede wszystkim jako jeden z bohaterów „Pogromców duchów“. Dodajmy do tego dobrze znane z wielu produkcji Amandę Pays i Meg Foster oraz charakterystycznego Hectora Elizondo i trzeba przyznać, że obsada filmu prezentowała się wyjątkowo atrakcyjnie.

W podobnych kategoriach należy rozpatrywać listę specjalistów od efektów specjalnych, jaką udało się zebrać na planie. Scenograf Ron Cobb był znany m.in. z pracy przy „Obcym“ i „Conanie Barbarzyńcy“. Jego zadaniem było stworzenie wiarygodnego środowiska pracy na dużej głębokości. Podwodna baza nie miała przypominać futurystycznego pałacu, lecz przemysłową konstrukcję, w której ludzie wykonują niebezpieczną pracę w ograniczonej przestrzeni, wśród skomplikowanych urządzeń i systemów podtrzymywania życia. Z kolei konstrukcją modelu potwora zajął się Stan Winston, który pracował też przy arcydziele Ridleya Scotta, a także przy „Terminatorze“ i „Predatorze“. Wraz z reżyserem analizował fotografie organizmów morskich oraz publikacje medyczne. Idea polegała na tym, by połączyć elementy ludzkiej anatomii z cechami stworzeń żyjących w głębinach. Efektem miała być istota, której wygląd sugerowałby, że ludzkie ciało zostało poddane nienaturalnej przebudowie biologicznej. Ważną postacią ekipy był też Nick Allder, odpowiedzialny za efekty mechaniczne.

Zdjęcia ruszyły w drugiej połowie kwietnia 1988 roku. Główną bazą były włoskie studia Cinecittà, ale sporą część ujęć zrealizowano także na Malcie, a nawet w Zatoce Meksykańskiej. Dość nietypowym jak na tamte czasy problemem okazał się strajk włoskich pracowników zrzeszonych w związku zawodowym, którzy sprzeciwili się sześciodniowemu tygodniowi pracy. Pod naporem, dziś w pełni zrozumiałych, postulatów szefowie studia -  początkowo mocno im niechętni -  ustąpili i skrócili tydzień pracy do pięciu dni.

Większym wyzwaniem okazało się kręcenie zdjęć podwodnych. Początkowo reżyser rozważał zbudowanie ogromnego zbiornika wodnego, w którym planował nakręcić wszystkie ujęcia. Bardzo szybko napotkał jednak opór producentów, którzy słusznie podkreślali, że byłoby to po prostu zbyt drogie. Ostatecznie zdecydowano się więc stworzyć iluzję przebywania bohaterów pod wodą dzięki odpowiedniemu oświetleniu, dymowi i scenografii. Należały do niej także podwodne glony, które początkowo miały imitować pióra kurczaka. Gdy jednak okazało się, że opadają na podłogę, zdecydowano się wykorzystać tzw. candelotti, stosowane wcześniej przez filmowców do imitowania śniegu.

Klimatyczna powtórka z rozrywki

„Lewiatan“ okazał się ostatnim z wymienionych filmów, mającym swoją premierę pod sam koniec 1989 roku. Co ciekawe, każdy z nich poniósł mniejszą lub większą klapę. Najgłośniejsza była oczywiście porażka „Otchłani“ Camerona. Choć wynik finansowy tego widowiska nie był tragiczny, zarówno krytycy, jak i część widzów uznali je mimo wszystko za rozczarowanie, zwłaszcza że był to film twórcy przełomowego „Terminatora“. „Obcy z głębin“ Seana Cunninghama zyskał na wartości dopiero po latach, gdy widzowie na fali nostalgii zaczęli widzieć w nim niedoceniany klasyk kina klasy B. W swoim czasie film poniósł jednak sporą klapę finansową.

Podobnie było w przypadku filmu George’a Cosmatosa, który zadebiutował na drugim miejscu w zestawieniu tygodniowym, ale ostatecznie przyniósł studiu zaledwie 19 milionów dolarów, co z całą pewnością nie pokryło kosztów jego realizacji. Trudno jednak, by było inaczej. Wprawdzie wszystkie trzy horrory science fiction, których akcja rozgrywała się w głębinach oceanu, powstawały w tym samym czasie, więc trudno powiedzieć, by którakolwiek z ekip czerpała pomysły od „konkurencji“, ale „Lewiatan“ był filmem wtórnym nie tyle wobec tego nurtu, ile raczej wobec klasyków gatunku z poprzednich lat.

Scenografia podwodnej bazy mocno przypominała statek kosmiczny Nostromo z arcydzieła Ridleya Scotta, a w scenach ataku stwora na członków grupy trudno nie dostrzec podobnych, lepiej zrealizowanych tam sekwencji, także dlatego, że kosmiczny stwór był tam znacznie bardziej przerażający. Oba filmy łączy też motyw złowrogiej korporacji, która w decydującym momencie zostawia pracowników na pastwę losu. Z tą różnicą, że Weyland-Yutani od początku ma ukryte motywacje. Trudno też nie porównać „Lewiatana“ do innego filmu sprzed lat, „Coś“ Johna Carpentera, którego akcja również toczy się w małej grupie ludzi, coraz bardziej wobec siebie podejrzliwych. Film Cosmatosa do dziś się jednak broni dzięki umiejętnie budowanej atmosferze zagrożenia, na którą składają się przede wszystkim świetna scenografia i efekty praktyczne.