Czy gry były kiedyś lepsze, czy to nasza wyobraźnia płata figle?

To jedno z tych pytań, które wraca regularnie, najczęściej po kolejnej premierze za 349 zł, patchu ważącym 80 GB albo otwarciu mapy w nowej grze AAA, na której po pięciu minutach widzimy już dwadzieścia ikon, trzy waluty, crafting, drzewko umiejętności, sklep premium i zadanie poboczne polegające na zebraniu dziesięciu identycznych przedmiotów. Wtedy bardzo łatwo powiedzieć: kiedyś gry były lepsze. Tylko że prawda jest mniej wygodna. Część tej tęsknoty wynika z realnych zmian w branży, a część z tego, jak działa pamięć.

Psychologia ma na to kilka pojęć. Jednym z nich jest tzw. „rosy retrospection”, czyli tendencja do wspominania przeszłości lepiej, niż faktycznie wyglądała. Drugim jest „reminiscence bump” - zjawisko, w którym szczególnie mocno zapamiętujemy przeżycia z młodości i wczesnej dorosłości. Jeżeli ktoś grał w pierwszego Gothica, Metal Gear Solid, Final Fantasy VII, Halo, San Andreas, Ocarina of Time albo Half-Life’a w wieku 12, 15 czy 18 lat, to nie zapamiętał wyłącznie gry. Zapamiętał też wakacje, szkolne rozmowy, pożyczanie płyt, pierwszy własny komputer, zapach instrukcji, stres przed sprawdzianem i ten moment życia, w którym wszystko było intensywniejsze. Nowa gra nie konkuruje więc tylko ze starą grą. Ona konkuruje z naszą biografią.

Ale byłoby nieuczciwe sprowadzić całą dyskusję wyłącznie do nostalgii. Gry naprawdę kiedyś działały inaczej, bo cała branża działała inaczej. Ograniczenia techniczne wymuszały projektową dyscyplinę. Twórcy nie mogli zasłonić średniego pomysłu gigantyczną mapą, setkami aktywności i fotorealistycznymi twarzami. Musieli szybciej pokazać sens zabawy. Dlatego wiele starszych gier miało bardzo mocny rdzeń: skakanie w Mario, strzelanie w Doomie, eksplorację w Metroidzie, walkę w Tekkenie, jazdę w Gran Turismo, skradanie w Thiefie, rozwój postaci w Diablo. Często po kilku minutach było wiadomo, o co chodzi i dlaczego chce się grać dalej.

Gry w 3D totalnie zmieniły postrzeganie rozrywki

Przełomem, którego dzisiejszy gracz nie jest w stanie w pełni odtworzyć, było wejście w erę 3D. To nie była po prostu lepsza grafika. Super Mario 64 pokazał, że można poruszać się swobodnie w trójwymiarowej przestrzeni i czerpać przyjemność z samego ruchu. Tomb Raider sprzedał przygodę, przestrzeń i archeologię przez ciało postaci poruszającej się w 3D. Metal Gear Solid zrobił z kamery, montażu i głosu element dramaturgii. Ocarina of Time uporządkowała przygodę akcji w trzech wymiarach. Half-Life udowodnił, że strzelanka może opowiadać historię bez klasycznych przerywników. Dziś trudno o podobny szok, bo żyjemy już po tych rewolucjach.

Każda kolejna generacja miała swój moment odkrywania nowego alfabetu. PlayStation 2, GameCube i pierwszy Xbox oswoiły 3D, większe światy, DVD, lokalny multiplayer i pierwsze poważniejsze ambicje filmowe. Xbox 360 i PlayStation 3 wprowadziły HD, osiągnięcia, profile online, cyfrowe sklepy, DLC, wielkie kinowe kampanie i masową grę sieciową na konsolach. PlayStation 4 i Xbox One doprowadziły do standaryzacji open worldów, usług, sezonów, patchy i gier jako platform. PlayStation 5 i Xbox Series X|S dały szybkie dyski, 60 FPS jako coś bardziej powszechnego, ray-tracing, tryby graficzne i znacznie lepszy komfort działania menu samego sprzętu (głównie za sprawą SSD). Problem w tym, że postęp technologiczny przestał automatycznie oznaczać postęp w świeżości doświadczenia.

Dzisiejsze gry są obiektywnie bardziej zaawansowane. Mają większe światy, lepszą animację, pełniejszą lokalizację, więcej opcji dostępności, bardziej elastyczne poziomy trudności, większą skalę produkcji, lepsze udźwiękowienie i często znacznie wygodniejsze systemy zapisów czy sterowania. Wiele starych hitów po latach okazuje się topornych. Kamera przeszkadza, checkpointy irytują, loadingi trwają wieczność, sterowanie nie wybacza błędów, a interfejs wygląda jak próba komunikacji z maszyną przemysłową. Gdyby część dawnych klasyków wyszła dzisiaj bez taryfy ulgowej, zostałaby brutalnie rozjechana w recenzjach użytkowników.

Zgubiliśmy w tym wszystkim tożsamość i wiarygodność

Jednocześnie coś ważnego po drodze osłabło. Współczesne AAA coraz częściej projektowane jest tak, żeby nikogo nie zgubić, nikogo zbyt mocno nie zirytować i nikomu nie dać powodu do smutku, dyskryminacji czy odstawienia gry na półkę po godzinie. To zrozumiałe przy budżetach idących w setki milionów dolarów. Gry bywają wygładzone, przeasekurowane i nadmiernie tłumaczące same siebie. Zadanie jest oznaczone symbolem, podobnie jak droga. Przyciski wypisane na ekranie, mapa wskazuje dokładnie, dokąd mamy się udać. Nagroda jest przejrzysta, a przy tym dość mocna. Po pewnym czasie gracz nie odkrywa świata, tylko realizuje procedurę.

Dlatego wielu osobom współczesne gry mogą wydawać się nudniejsze, nawet jeśli są większe i ładniejsze. Nuda nie zawsze wynika z braku zawartości. Czasem wynika z nadmiaru przewidywalnej zawartości. Jeśli przez lata graliśmy w kolejne otwarte światy z podobnymi wieżami, obozami, znacznikami, drzewkami rozwoju i craftingiem, mózg zaczyna rozpoznawać strukturę szybciej niż gra zdąży nas czymkolwiek zaskoczyć. To trochę jak oglądanie filmu, którego zakończenie znamy po pierwszej scenie. Można docenić zdjęcia, aktorów i muzykę, ale napięcie już nie wraca, a i my nie odczuwamy wobec niego takich emocji. 

Dane rynkowe pokazują, że to nie jest tylko marudzenie starych graczy. Newzoo w raporcie PC & Console Gaming Report 2025 podawało, że tylko 12% całkowitego czasu grania w 2024 roku przypadło na nowe gry, a resztę przejęły głównie starsze, ustabilizowane marki, wielkie franczyzy i tytuły-usługi. W raporcie za 2024 rok firma wskazywała też dominację kilku wielkich, starszych gier, takich jak Fortnite, Roblox, League of Legends, Minecraft czy GTA V. To mówi bardzo dużo o współczesnym rynku. Gracze niby narzekają na nowe gry, ale często nie idą szukać świeżości. Wracają do miejsc, które już znają.

Game Pass, PS Plus czy inne rozwiązania bardziej szkodzą niż pomagają

Do tego dochodzi przesyt. Według SteamDB w 2024 roku na Steamie ukazało się ponad 18 tysięcy gier, w 2025 roku ponad 21 tysięcy, a w 2026 roku już ponad 12 tysięcy do początku lipca. Nigdy nie mieliśmy takiego wyboru. Tyle że nadmiar wyboru nie zawsze zwiększa satysfakcję. Psychologia decyzji od lat opisuje paradoks wyboru: im więcej opcji, tym trudniej wybrać i tym łatwiej mieć poczucie, że wybraliśmy źle. Kiedyś kupowało się jedną grę i grało, bo była jedna. Dzisiaj Game Pass, PS Plus, Steam, Epic, promocje, backlog i wishlisty tworzą sytuację, w której gracz spędza pół wieczoru na wybieraniu, a potem odpala coś znanego, albo całkowicie rezygnuje z grania. 

Kiedyś gry były też bardziej społecznym rytuałem. Nie zawsze dlatego, że były lepsze, ale dlatego, że trudniej było do nich dotrzeć. Czekało się na numer magazynu, demo z płyty, recenzję, pożyczoną kopię od kolegi, premierę w lokalnym sklepie, kod do bety, pierwszy trailer pobierany przez pół nocy. Brak natychmiastowego dostępu zwiększał wagę doświadczenia. Dzisiaj premiera jest jedną z kilkunastu premier tygodnia, trailer walczy z trzydziestoma innymi trailerami, a gra po dwóch dniach znika pod lawiną opinii, porównań, afer i analiz technicznych. Sama dostępność odebrała grom część tajemnicy. Bardzo trudno jest unikać jakichkolwiek spoilerów, gdy YouTube na każdym kroku zalewa tysiące filmów i przedpremierowych opinii. 

Nie znaczy to, że kiedyś było uczciwiej. Stare gry też miały swoje grzechy. Były krótkie, niesprawiedliwe, sztucznie wydłużane poziomem trudności, pozbawione zapisów, pełne błędów, fatalnych kamer, dziwnych hitboksów i rozwiązań projektowych, które dzisiaj uznalibyśmy za stratę czasu. Różnica polega na tym, że pamiętamy najlepsze przykłady, a nie przeciętność. Pamiętamy Mario, Zeldę, Half-Life’a, Baldur’s Gate’a, Tekkena 3, Gran Turismo, Mafię, Gothica, Max Payne’a czy Resident Evil 4, ale nie pamiętamy całego morza średniaków, licencyjnych koszmarów, budżetowych platformówek i gier, które wtedy też były nijakie. Historia zawsze robi selekcję.

Granie sprowadza się do wyboru, ale dziś ten wybór jest... za duży

Współczesność też ją zrobi. Za dwadzieścia lat ktoś będzie mówił, że „kiedyś to były gry” i będzie wspominał Elden Ring, Baldur’s Gate 3, The Last of Us Part II, Cyberpunka 2077 po aktualizacjach, Red Dead Redemption 2, Hadesa, Disco Elysium, Astrobota, Hollow Knighta, Zeldę: Breath of the Wild albo Tears of the Kingdom. Nie będzie pamiętał piętnastego przeciętnego looter shootera, trzeciego anulowanego live-service’u i dziesiątej gry z mapą pełną znaczników. Dzisiejszy gracz widzi cały bałagan epoki na żywo. Gracz przyszłości zobaczy tylko klasykę.

Jest jednak jeden aspekt, w którym starsze gry faktycznie często miały przewagę: były bardziej domknięte. Kupowało się pudełko, wkładało płytę albo kartridż i gra była w zasadzie skończonym produktem. Dzisiaj premiera coraz częściej jest początkiem procesu. Day-one patch, roadmapa, sezon pierwszy, balans, hotfixy, battle pass, poprawki wydajności, DLC, edycja kompletna za dwa lata. To model wygodny dla producentów i czasem korzystny dla graczy, ale psychologicznie osłabia premierę. Trudniej zakochać się w czymś, co w dniu debiutu samo sugeruje, że dopiero będzie sobą później.

Wielkie budżety dodatkowo zmieniły strukturę ryzyka. GDC w raportach z ostatnich lat pokazuje presję ekonomiczną, falę zwolnień i rosnące znaczenie live-service’ów, a raport 2026 mówił o 28% respondentów, którzy stracili pracę w branży w ciągu dwóch lat. To nie jest klimat sprzyjający szaleństwu projektowemu. Jeżeli gra kosztuje ogromne pieniądze, zatrudnia setki ludzi i musi działać globalnie, łatwiej sprzedać zarządowi znaną strukturę niż dziwny eksperyment. Dlatego najodważniejsze pomysły coraz częściej przychodzą z indyków, AA albo od zespołów, które nie próbują stworzyć produktu dla wszystkich.

Paradoks polega na tym, że najlepsze współczesne gry wcale nie zaprzeczają nostalgii. One pokazują, czego w niej szukamy. Elden Ring przywrócił poczucie odkrywania i niepewności. Baldur’s Gate 3 przypomniał, że konsekwencje wyborów mogą być ważniejsze niż rozmiar mapy. Hades udowodnił, że powtarzalność może być zaletą, jeśli każda próba ma odpowiedni rytm i charakter. Astro Bot pokazał czystą radość z interakcji (i haptyki). Indie od lat przypominają, że gra nie musi mieć tysiąca systemów, żeby być głęboka. Często wystarczy jeden świetny pomysł doprowadzony do końca.

Czy zatem kiedyś było lepiej?

Czy gry były kiedyś bardziej grywalne? Niektóre tak. Wiele starszych produkcji miało łatwiejsze, ale i lepsze mechaniki, a dzięki temu szybciej przechodziliśmy do zabawy. Ale wiele z nich było też ograniczonych, niewygodnych i projektowo brutalnych. Czy gry dzisiaj są lepsze? Technicznie często bez porównania. Projektowo bardzo różnie. Największym problemem nie jest to, że branża nie potrafi robić dobrych gier. Problemem jest to, że za często próbuje robić gry zbyt duże, zbyt bezpieczne i zbyt podobne do tego, co już odniosło sukces.

W mojej ocenie gry nie były po prostu lepsze, a my nie jesteśmy wyłącznie ofiarami własnej wyobraźni. To spotkanie dwóch prawd. Nostalgia wzmacnia dawne doświadczenia, bo były częścią naszej młodości, odkrywania świata i formowania gustu. Ale branża też się zmieniła - stała się większa, droższa, bardziej analityczna, bardziej usługowa i bardziej zależna od retencji niż od jednorazowego zachwytu. Dlatego pytanie nie powinno brzmieć: „czy kiedyś było lepiej?”. Lepsze pytanie brzmi: „kiedy ostatnio jakaś gra naprawdę nas zaskoczyła?”. Jeśli odpowiedź przychodzi z trudem, to nie dlatego, że wszystko kiedyś było genialne. Raczej dlatego, że najcenniejszym zasobem w grach nigdy nie była grafika, liczba godzin, rozmiar świata ani budżet. Było nim poczucie odkrycia. A tego nie da się podbić ray-tracingiem, sezonem drugim ani kolejną ikoną na mapie. Dajcie znać w komentarzach, jak Wy to widzicie.